Javna politika

Informaciono-komunikacione tehnologije

Ciljevi održivog razvoja i međunarodne obaveze

Rast novih privrednih grana, informacionih i komunikacionih tehnologija sve više dobijaju na značaju. Održivo investiranje u njihov razvoj podstiče inovacije i preduzetništvo. Upravo je ulaganje u infrastrukturu i inovacije jedan je od 17 globalnih ciljeva Agende 2030 (cilj 9 – Industrija, inovacije i infrastruktura). Jedan od predviđenih rezultata cilja 9, između ostalog je i značajno povećanje pristupu informacionim i komunikacionim tehnologijama i ulaganje napora da se obezbijedi univerzalni i jeftin pristup internetu u najnerazvijenijim zemljama do 2020.  Naime, na globalnom nivou, više od 4 milijarde ljudi još uvijek nema internet, a 90% ih živi u zemljama u razvoju. Upravo je pristup internetu i razvoj informaciono-komuniakcionih tehnologija neophodno za jednak dostup informacijama i znanju koji su neophodni za održivi razvoj.

Konkretno u Crnoj Gori, razvoj informaciono-komunikacione infrastrukture preduslov je za smanjenje regionalnih razlika i za dalji razvoj sjevernog regiona. ICT je važan sektor koji podržava industrijski razvoj, ekonomski rast i zapošljavanje (SDG 8), a usko je vezan i sa politikom obrazovanja – razvoj infromacionih znanja i vještina (SDG 4), ali i sa razvojem efikasne i transparentne uprave (SDG 16) na usluzi građanima i preduzećima.

Nacionalnom strategijom održivog razvoja u Crnoj Gori 2016-2030, ciljevi održivog razvoja prenijeti su na nacionalni nivo. Ključne definisane podmjere koje su direktno i indirektno vezane za ICT su sljedeće:

1.3.4.2 Povećati informatičku pismenost mladih i odraslih, SDG 4 (4.5).

2.5.2.5 (…)Podsticati i razvijati nove i fleksibilne forme samozapošljavanja mladih (…) kao što su društveno preduzetništvo, start-up, ruralni turizam, urbano baštovanstvo, zeleni poslovi, kreativne industrije, ICT usluge, online prodaja itd, SDG 1.4, SDG 8 (8.b).

2.8.1.3 Obezbijediti savremenu ICT Infrastukturu – kvalitetan broadband pristup Internetu, svim građanima i preduzećima.

5.1.2.2 Unaprijediti transparentnost upravljanja uz korišćenje informaciono – komunikacionih tehnologija, kao i mogućnosti elektronske uprave i korišćenje portala e-Uprava za elektronsko pružanje informacija i elektronsku participaciju (…) SDG 16 (16.6, 16.7).

5.2.1.6 Dalje razvijati portal elektronske uprave kao centralni šalter na internetu za pristup uslugama administracije na državnom i lokalnom nivou, SDG 16 (16.6, 16.10), SDG 17 (17.14, 17.18, 17.19).

Imajući u vidu da je jedan od ciljeva NSOR-a i jačanje preduzetničke infrastrukture i poslovnog ambijenta za razvoj

preduzetništva i MSP, do 2030 težiće se povećanju broja MSP kojima su dominantna aktivnost usluge informaconog društva, u okviru biznis zona, afirmišući značaj koji ICT sektor ima na rast BDP-a, kako se navodi u NSOR-u.

Pročitaj više
Pregovaračka poglavlja

Obaveze iz procesa pristupanja Crne Gore EU

Pregled obaveza iz pregovaračkih poglavlja

Crna Gora otvorila je poglavlje 10 – Informatičko društvo i mediji.  Pravna tekovina EU u ovoj oblasti ima za cilj da ukloni sve prepreke kako bi se osiguralo efikasno funkcionisanje unutrašnjeg tržišta elektronsko-komunikacionih usluga i mreža, ali i da promoviše konkurenciju i štiti interese potrošača u ovom sektoru.

Crna Gora nije imala početnih mjerila u okviru ovog poglavlja, dok su joj određena sljedeća dva završna mjerila:

1) Zakonodavstvo Crne Gore usklađeno je sa pravnom tekovinom u oblasti obezbjeđivanja nezavisnosti Nacionalnog regulatornog organa za elektronske komunikacije kao i pravnom tekovinom u oblasti usluga audiovizuelnih medija.

2) Crna Gora dokazuje da će imati dovoljno administrativnih kapaciteta da sprovede pravnu tekovinu EU u oblasti elektronskih komunikacija, usluga informacionog društva i usluga audiovizuelnih medija, uključujući regulatornu nezavisnost, do pristupanja.

Pravna tekovina EU takođe sadrži konkretna pravila o elektronskim komunikacijama, uslugama informacionog društva i naročito elektronskoj trgovini i uslugama uslovnog pristupa i audiovizuelnim uslugama.

U inoviranoj metodologiji pristupanja EU, informaciono-komunikacione politike su dio klastera 3 „Konkurentnost i inkluzivni rast“.

Pored konkretnih obaveza u ovom poglavlju, digitana integracija zemalja Zapadnog Balkana u procesu evropske integracije je i jedna od 4 komponente Višegodišnjeg akcionog plana za Regionalnu ekonomsku zonu na Zapadnom Balkanu – MAP REA, u okviru političke inicijative Berlinskog procesa. S tim u  vezi, Digitalna agenda za Zapadni balkan je inicirana juna 2018. na Samitu EU u Sofiji i između ostalog podrazumijeva ukidanje cijena roaming-a do kraja 2021.

Pored konkretnih obaveza u ovom poglavlju, digitalna integracija zemalja Zapadnog Balkana u procesu evropske integracije je i jedna od 4 komponente Višegodišnjeg akcionog plana za Regionalnu ekonomsku zonu na Zapadnom Balkanu – MAP REA, u okviru političke inicijative Berlinskog procesa. S tim u vezi, Digitalna agenda za Zapadni balkan je inicirana juna 2018. na Samitu EU u Sofiji i između ostalog podrazumijeva ukidanje cijena roaming-a do kraja 2021. Nakon potpisivanja Regionalnog sporazuma o romingu u 2019, Crna Gora je u novembru 2020. potpisala Memorandum o razumijevanju o mapi puta za 5G digitalnu transformaciju šest ekonomija Zapadnog Balkana. Nastavljeno je snižavanje cijena usluga rominga širom regiona, a korisnicima se od jula roming usluge naplaćuju kao u matičnoj mreži.

U posljednjem izvještaju Evropske komisije za Crnu Goru (2021) konstatovan je ograničeni napredak u dijelu informacionih tehnologija i elektronskih komunikacija. U izvještaju se konstatuje da je potrebno uspostaviti rezultate kako bi se demonstrirao administrativni kapacitet za prevođenje pravne tekovine EU za elektronske komunikacije, usluge informacionog društva i posebno audio-vizuelne medijske usluge, uključujući u i pogledu regulatorne nezavisnosti.

Važno je pomenuti i da EK u Izvještaju o Crnoj Gori za 2019, zakonodavne i infrastrukturne prepreke otežavaju postizanje ciljeva za širokopojasni pristup (tj. osnovni širokopojasni pristup za cjelokupno stanovništvo tokom 2018. godine i širokopojasni pristup velike brzine od 30 Mbit/s ili brži do 2020. godine). Dodatno, izazov su i niska gustina naseljenosti i teška topografija jer povećavaju troškove širenja širokopojasnog pristupa, obeshrabrujući investicije u manje naseljenim područjima. Naime, tokom 2018. godine, 72,2% domaćinstava i 99,2% preduzeća (sa 10 ili više zaposlenih) imali su pristup internetu. Dok je u godini samo 8% malih i srednjih preduzeća vršilo prodaju preko interneta. Poređenja radi, treba imati na umu da je prosjek u EU 17%. Ovo je važno jer razvoj IT vještina i povećana upotreba informaciono-komunikacionih tehnologija može povećati konkurentnost crnogorskih kompanija i olakšati im pristup stranim tržištima.

U Izvještaju EK o Crnoj Gori za 2020. konstatovano je da se mora nastaviti sa aktivnostima za puno ispunjenje preporuka iz prethodnog izvještaja.

Osvrt na EU strateški okvir

Digitalna agenda za Evropu jedna je od sedam vodećih inicijativa Strategije Evropa 2020. Kroz Digitalnu agendu težilo se održivom rastu kroz jedinstveno digitalno tržište zasnovano na brzom i ultra brzom internetu i interoperabilnim aplikacijama, sa širokopojasnim pristupom za sve, do 2013. godine ; kao i na pristupu većoj internetskoj brzini (30 Mbps ili više) svih do 2020. godine. Jedno od postavljenih ciljeva bilo je i da 50% ili više europskih domaćinstava bude pretplaćeno na internetske veze veće od 100 Mbps.

Brzi internet utiče na mogućnost za razvoj inovacija, kao i na on-line prenošenje znanja i on-line distribuciju roba i usluga. Uz to, naglašava se da posebno treba obratiti pažnju na pokrivenost ruralnih područja. Kako bi se pomenuti ciljevi ostvarili, pored napora na evropskom nivou, zemlje članice trebalo je da izrade operativne strategije, uspostave pravni okvir za koordinaciju javnih radova kako bi se smanjili troškovi mrežne implementacije, ali da promovišu korištenje modernih pristupačnih internetskih usluga poput e-uprava, e-zdravlje, pametni dom, digitalne vještine, sigurnost.

Političke smjernice nove EK u fokus stavljaju i pitanje digitalizacije – Evropa pogodna za digitalno doba. Težiće se korištenju svih dobrobiti digitalizacije, ali vodeći računa o bezbijednosti i etičkim pitanjima, uz razvoj standarda za nove generacije tehnologija koje bi mogle biti i svjetski standardi.

Ključni koraci koji predstoje jesu pitanje investicija u vještačku inteligenciju uz koordinisani evropski pristup etičkim pitanjima njenog uticaja. Drugo, novi Zakon o digitalnim uslugama nadogradiće pravila EU o odgovornosti i sigurnosti za digitalne platforme, usluge i proizvode i upotpuniti jedinstveno digitalno tržište. Na kraju, u političkim smjernicama ističe se i da javni sektor ima veliku ulogu u digitalizaciji, te će sama EK u budućnosti više raditi na korištenju digitalnih metoda i digitalnih diplomatskih alata.

Pročitaj više

Međunarodni indikatori

Competitiveness index

(World economic forum) IKT i e-Uprava

Globalni indeks inovativnosti

The Global Innovation Index

SDG index

npr. % populacije koji koristi internet

Digital Economy and Society Index (DESI)

samo za zemlje članice EU

Strateški okvir Crne Gore

Važeća strateška dokumenta
Strateška dokumenta kojima je istekao period trajanja

Informaciono-komunikacione tehnologije u strateškom okviru Crne Gore

Razvoj informaciono-komunikacionih tehnologija prepoznat je kao prioritet, kako u krovnim, tako i u sektorskim strateškim dokumentima koje pokrivaju različite oblasti. Počev od informacionog društva, dobre uprave, preko zdravstva, obrazovanja, nauke, pa sve do industrije i pravosuđa. Postavljeni prioriteti usklađeni su sa ciljevima EU iz Digitalne agende 2020 i Strategije za jedinstveno digitalno tržište.

Programom rada Vlade za 2021. godinu prioritetom “Obrazovanje i društvo zasnovano na znanju” uokviruje se opredjeljenje za ekonomski i društveni razvoj zasnovan na inovacijama i jakoj naučnoistraživačkoj djelatnosti. U 2021. godini predviđeno je unapređenje nacionalnog inovacionog sistema kroz povećanje partnerstava u sistemu inovacija za 10% i podrška za rani razvoj, kreiranje novih proizvoda i projekata startapova. U prioritetu 5 “Digitalna transformacija” fokus je stavljen an unapređenju poslovnog ambijenta i razvoja usluga elektronske uprave kroz uoptrebu elektronskog dokumenta u pravnom prometu i sudskim pitanjima, sa uvođenjem 5 novih elektronskih servisa. U 2021. predviđene su obuke za najmanje 500 nezaposlenih za deficitarna zanimanja u IT sektoru.

Program ekonomskih reformi (2021-2023) predviđa unapređenje zakonodavnog okvira (u skladu sa EU Direktivom 2014/61)i dalji razvoj široko pojasnog interneta kao preduslova za dalju digitalizaciju. Predviđeno je da do 2023. 95% domaćinstva bude u područijima gdje je dostupna mreža nove gerenarcije. Predviđeno je i podsticanje sprovođenja S3 strategije kroz jačanje mehanizama podrške za nauku i inovacije (1.3 miliona do 2023) i podrške za strukturne projekte S3 i Green Plan (2 miliona do 2023 kroz osnivanje centara izvrsnosti).

ICT ima veoma važno mjesto i u politici dobre uprave, te je u prethodnom periodu jedan od prioriteta bio i bolje pozicioniranje e-uprave kao jedinstvene tačke pristupa elektronskim uslugama, uspostavljanje jedinstvenog informacionog sistema za razmjenu podataka među državnim organima i organima državne uprave, stvaranje uslova za uspostavljanje « one stop government », povećanje broja elektronskih servisa. Poslednje je istaknuto kao prioritet i u okviru Izvještaja o sprovođenju PRCG za 2018, gdje je planirano do 2021. povećati broj elektrnosnih usluga za 10% (u odnosu na 2020). Digitalizacijom, pokušava se unaprijediti stepen efikasnosti uprave, unaprijediti stepen eDemokratije, zadovoljstvo korisnika elektronskim uslugama. Primjećujemo da je ovo u skladu sa težnjama nove EK da na svom primjeru pokaže kako digitalni alati doprinose transparentnosti i efikasnosti.

Kako je pitanje digitalizacije horizontalno, ono je svoju primjernu našlo i u zdravstvu. Prethodni period obilježile su težnje kao uspostavljanju automatizacije servisa u zdravstvu čemu kroz uvođenje telemedicinskih i e-Health servisa u pokrivanju određenih djelatnosti (kardiologija, radiologija, hitna medicinska pomoć). Jedna od tih aktivnosti u ovom dijelu je i uvođenje elektronske zdravstvene kartice.

Digitalizovana Crna Gora” jedan je od horizontalnih strateških pravaca Strategije pametne specijalizacije. On je u skladu sa drugim sektorskim strategijama. Ovaj horizontalni prioritet S3 strategije temelji se na boljoj infrastrukturi, digitalnoj ekonomiji i informacionoj bezbjednosti. Kao takav, pruža informaciono-tehnološku podršku ostalim prioritetnim sektorima S3 – održiva poljoprivreda i lanac vrijednosti hrane, energija i održiva životna sredina, održivi i zdravstveni turizam. Unapređenje i primjena ICT značajna je za ekonomski rast jer pomaže razvoj trgovine, i doprinosi boljem korišćenju kapitala.

Kada je riječ o drugim sferama koje pokriva Strategija razvoja informacionog društva, poput e-uprave, pitanja elektronskih usluga, portala eUprava i njihovog korištenja – oni se realizuju kroz druga sektorska dokumenta poput Strategije reforme javne uprave 2016-2020 i inicijativu Partnerstva za otvorenu upravu u Crnoj Gori. Kako smo i ranije naveli, svoju primjenu IKT je našlo i u zdravstvu, kroz online zakazivanje pregleda, izdavanje e-recepata, e-nalaz (vidjeti i Strategiju razvoja Integralnog zdravstvenog informacionog sistema i e-zdravlja 2018-2023), ali i u oblasti obrazovanja (portal za nastavnike, obučavanje nastavnog kadrova vještinama rada na računaru itd).

Svjesni dobrobiti razvoja informaciono-komunikacionih tehnologija, treba imati na umu i fenomen sve većeg  «digitalnog isključivanja”. Te je pitanje digitalizacije tneophodno sagledati i sa socio-ekonomskog aspekta kako bi se eliminisao sve veći « digitalni jaz » koji postoji na relaciji ruralno-urbano, ili u zavisnosti od prihoda ili obrazovanja stanovništva.

Ostale javne politike iz sektora