Javna politika

Kultura

Ciljevi održivog razvoja i međunarodne obaveze

Ključna međunarodna dokumenta u oblasti kulture

Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravimausvojen 1966 na generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija, ovaj pravno obavezujući dokument zahtjeva od zemalja potpisnica (170 od januara 2020. godine) da štite i garantuju ljudska prava koja spadaju u navedene tri kategorije, među kojima su pravo na rad, pravo na obrazovanje, pravo na zdravlje, ali i pravo učešća u kulturnom životu i kulturnom razvoju.

Konvencija o zaštiti svjetske kulturne i prirodne baštine – usvojena na Generalnoj Konferenciji UNESCO 1972, ova konvencija definiše kriterijume za identifikovanje lokacija koje potencijalno mogu biti dio liste Svjetskog nasleđa UNESCO-a i određuje dužnosti zemalja potpisnica po pitanju očuvanja i zaštite ne samo svjetske baštine već i cjelokupnog nacionalnog kulturnog i prirodnog nasleđa.

Konvencija o zaštiti nematerijalne kulturne baštine – prvi multilateralni obavezujući dokument čija je svrha da zaštiti i promoviše sve one tradicije, prakse, znanja koja pripadaju raznim zajednicama i koja se prenose iz generacije u generaciju, formirajući na taj način njihovu tzv. nematerijalnu kulturnu baštinu. Zemlje potpisnice su u obavezi da usvoje sve neophodne mjere kako bi zaštitile svoju nematerijalnu kulturnu baštinu i time promovisale kulturnu raznolikost;

Konvencija o zaštiti i promociji raznolikosti kulturnih izraza – ovom konvencijom, usvojenom 2005. godine, prepoznata je ekonomska priroda savremenih kulturnih izraza i definisane su mjere koje svaka zemlja potpisnica mora preduzeti u cilju podrške stvaranja, proizvodnje, distribucije i pristupa kulturnim dobrima i uslugama;

Evropska konvencija o kulturi Savjeta Evropemeđunarodni pakt usvojen 1954. godine u Parizu i ratifikovan od strane 50 država, koji ima za cilj da ustanovi i promoviše evropski kulturni identitet i nasleđe, međusobno razumjevanje i uvažavanje kulturne raznolikosti evropskih naroda i doprinos istih razvoju zajedničke evropske kulturne baštine.

Kultura u Ciljevima održivog razvoja 2030

Cilj 4 – Kvalitetno obrazovanje – rezultat 4.7.: Do kraja 2030. obezbijediti da svi učenici steknu znanja i vještine potrebne da se unaprijedi održivi razvoj, između ostalog i putem edukacije za održivi razvoj i održive stilove života, ljudska prava, rodnu ravnopravnost, kao i za promovisanje kulture mira i nenasilja, pripadnosti globalnoj zajednici i poštovanja kulturne raznolikosti i doprinosa kulture održivom razvoju;

Cilj 8 – Dostojanstven rad i ekonomski rast – rezultat 8.9.: Do kraja 2030. osmisliti i primjeniti politike za promovisanje održivog turizma koji

stvara radna mjesta i promoviše lokalnu kulturu i proizvode;

Cilj 11 – Održivi gradovi i zajednice – rezultat 11.4.: Pojačati napore da se zaštiti i obezbijedi svjetska kulturna i prirodna baština.

Kultura u Nacionalnoj strategiji održivog razvoja do 2030. godine

U Nacionalnoj Strategiji održivog razvoja do 2030. godine, koja predstavlja implementacioni dokument Globalne Agende održivog razvoja 2030, kultura je prikazana kao jedan od stubova održivog razvoja Crne Gore, stoga razvoj kulture i očuvanje kulturne raznovrsnosti sačinjavaju jedan od strateških ciljeva samog dokumenta. Među vrijednostima na kojim razvoj ove politike počiva, shodno Nacionalnog Strategiji, je, najprije, sloboda stvaralaštva i poštovanje prava na kulturu, zatim ravnopravno očuvanje svih kulturnih identiteta i poštovanje kulturne različitosti, transparentno djelovanje u kulturi, poštovanje autorskog i srodnih prava, demokratizacija kulturne politike i, najzad, decentralizacija organizovanja i finansiranja kulture.

U okviru Strateškog cilja 2.6.Unaprijediti značaj kulture kao temeljne vrijednosti duhovnog, društvenog i ekonomskog razvoja koja znatno unapređuje kvalitet života građana, radi se na sledećim mjerama:

2.6.1. – Jačati kapacitet kulturnih institucija na svim nivoima i uspostaviti održivi sistem finansiranja SDG 4, (4.7), SDG 8 (8.9) i SDG 11 (11.4);

2.6.2. – Uspostaviti moderan, efikasan sistem kreiranja i prezentovanja kulturne djelatnosti kao i statusa umjetnika i stvaraoca u društvu, ujedno širiti i edukovati publiku SDG 8 (8.9) i SDG 11 (11.4);

2.6.3.  – Jačati neformalne, amaterske, alternativne, savremene kulturne prakse, kao i kulturne industrije u Crnoj Gori SDG 11 (11.4), SDG 8 (8.9) and SDG 4 (4.7);

2.6.4. – Podsticati kulturne raznolikosti kroz osnaživanje kulturne djelatnosti marginalizovanih grupa kao što su mladi, stari, žene, LGBT osobe, osobe sa invaliditetom, i sl. kao i obezbeđivanje tolerancije na ovaj kulturni segment SDG 4 (4.7) SDG 11(11.4).

Strateški cilj 2.7.Uspostaviti efikasan i savremeni sistem integralne zaštite, upravljanja i održivog korišćenja kulturne baštine i predjela, obuhvata sledeće mjere:

2.7.1. – Unaprijediti efikasan sistem zaštite kulturne baštine na svim nivoima SDG 4 (4.7), SDG 8 (8.9) i SDG 11 (11.4);

2.7.2. – Unaprijediti zaštitu kulturne baštine na svim nivoima SDG 11 (11.4)SDG 8 (8.9);

2.7.3. – Unaprijediti održivo korišćenje i upravljanje kulturnom baštinom SDG 11 (11.4) SDG 8 (8.3 i 8.9)

Pročitaj više
Pregovaračka poglavlja

Obaveze iz procesa pristupanja Crne Gore EU

Pregled obaveza iz pregovaračkih poglavlja

Politika kulture je u okviru procesa pristupanja Evropskoj uniji zastupljena u Poglavlju 26 – Obrazovanje i kultura, koje je otvoreno i privremeno zatvoreno 15. aprila 2013. godine na Međuvladinoj konferenciji u Briselu, bez mjerila za otvaranje i zatvaranje poglavlja.

Shodno novoj metodologiji proširenja EU, ova politika i pregovaračko poglavlje kojim je obuhvaćena pripadaju klasteru 3 – Kompetitivnost i inkluzivni rast.

Ciljevi i prioriteti Crne Gore u ovoj politici definisani su u Nacionalnom programu razvoja kulture, koji prati načela Evropske Agende za kulturu. U 2021. godini je Programom rada Vlade planirano donošenje novog programa za period 2021-2025.

U Izvještaju Evropske komisije o napretku Crne Gore za 2021. godinu je konstatovano da je tokom 2020. godine nastavljeno finansiranje kreativnih i kulturnih projekata (uključujući i one koji pripadaju organizacijama civilnog društva), putem kojeg je pružena podrška nezaposlenim umjetnicima i drugim radnicima kulture na koje je pandemija COVID-19 negativno uticala. Ta vrsta podrške, međutim, nije implementirana shodno planu tokom prve polovine 2021. godine, a u izvještaju je ključni razlog za to prepoznat u restrukturiranju vlade i odlaganju donošenja relevantnih zakona. Istaknuto je da se očekuje novi program razvoja kulture koji pokriva 2021-2025. Takođe, pohvaljena je činjenica da većina opština ima svoj centar ili sekretarijat za kulturu. U izvještaju je konstatovano da se Crna Gora prijavila za pridruživanje sljedećem programu EU Kreativna Evropa 2021-2027, kao i da je nastavila učešće u prekograničnoj saradnji u oblasti kulture koja se finansira kroz IPA sredstva. Najzad, podvučena je potreba da se kontinuirana pažnja posveti punoj primjeni mjera zaštite kulturno-istorijskog područja Kotor, radi očuvanja statusa svjetske baštine UNESCO –a.

Crna Gora je učestvovala u programu Kreativna Evropa 2014-2020, čiji su specifični ciljevi očuvanje kulturne i jezičke raznolikosti u Evropi, jačanje finansijskih kapaciteta i konkurentnosti kulturnih i kreativnih sektora i promovisanje mobilnosti kulturnih stvaralaca i njihovih djela na međunarodnom nivou. Crna Gora je do sada učestvovala u 5 projekata koji su dio ovog programa (European Artizen Initiative, MUSIC UP CLOSE Network, YOUNG@OPERA, Creative Climate Leadership, Eu Collective Plays!)

14. decembra 2020. godine usvojen je novi Program Kreativna Evropa za period 2021. – 2027. Sa planiranim budžetom koji iznosi 2,4 milijarde eura, što je povećanje od 80% u odnosu na prethodni, Program nastavlja sa promovisanjem kulturne i jezične raznolikosti, kulturne baštine i konkurentnosti  i sa omogućavanjem kulturnim organizacijama i profesionalcima da stvaraju i održavaju prekograničnu saradnju, uz posebnu podršku novim umjetnicima.

 

Osvrt na EU strateški okvir

Evropska Agenda za kulturu – usvojena 2018. godine, ima 3 strateška cilja koji obuhvataju društvenu, ekonomsku i vanjsku dimenziju kulture:

  • Korišćenje kulture i kulturne raznolikosti u svrhu društvene kohezije i blagostanja;
  • Podrška kreativnosti zasnovanoj na kulturi u obrazovanju i inovacijama, a u cilju zapošljavanja i ekonomskog rasta;
  • Jačanje međunarodnih kulturnih odnosa.

Akcioni plan za kulturu 2019-2022 – dokument usvojen 2018. godine od strane Savjeta ministara, definiše 5 prioritetnih oblasti u kojim je potrebna evropska saradnja kad je u pitanju planiranje politike kulture: održivost kulturnog nasleđa; kohezija i blagostanje; ekosistem koji podržava umjetnike, kreativne profesionalce i evropski sadržaj; rodna ravnopravnost; međunarodni kulturni odnosi. Ovih pet prioriteta je propraćeno sa 17 konkretnih mjera, kao i preciznim indikatorima rezultata.

Evropski akcioni okvir za kulturno nasleđe – dokument zasnovan na 4 ključna principa djelovanja: holistički pristup, u kojem se kulturno nasleđe posmatra kao resurs za budući razvoj; integrisan pristup kroz razne evropske politike; planiranje politika zasnovanih na provjerljivim podacima, uključujući i kulturnu statistiku; saradnja zainteresovanih strana koje učestvuju u kreiranju i primjeni politika i programa kulturnog nasleđa.

Ključno je pomenuti program Kreativna Evropa: 2020. godine usvojen je novi koji se oslanja na period 2021-2027. godine i u okviru kojeg planirani budžet iznosi 2,4 milijarde eura. Kroz ovaj program Evropska komisija pruža podršku projektima u oblasti kulture i medija, ne samo zemljama članicama već i onim koje pretenduju da to postanu.

Pročitaj više

Međunarodni indikatori

UIS (UNESCO Institute for Statistics) Cultural employment data

zaposlenost u državama članicama UN-a prikazana kroz podatke vezane za industrije i za profesije u kulturi (% i broj)

UIS Feature film and cinema data

podaci o filmskoj produkciji, distribuciji igranih filmova, prikazivanju igranih filmova i infrastrukturi kinematografije u državama UN-a

UIS international trade of cultural goods and services data

podaci o uvozu, izvozu i distribuciji kulturnih dobara i usluga u državama članicama UN-a

EUROSTAT Culture Statistics

podaci o zapošljavanju u kulturi, međunarodnoj trgovini kulturnim dobrima i uslugama, participaciji u kulturi, preduzećima koja se bave proizvodnjom i prodajom kulturnih dobara i ostalim kulturno-ekonomskim aktivnostima, javnim izdacima za kulturu, cijenama kulturnih dobara i usluga

Strateški okvir Crne Gore

Važeća strateška dokumenta
Strateška dokumenta kojima je istekao period trajanja

Politika kulture u strateškom okviru Crne Gore

U Nacionalnoj Strategiji održivog razvoja do 2030. godine, kultura je predstavljena kao jedna od temeljnih vrijednosti crnogorskog društva i kao ključni segment održivog razvoja. Politici kulture posvećena su 2 strateška cilja ovog krovnog dokumenta, cilj 2.6. – Unaprijediti značaj kulture kao temeljne vrijednosti duhovnog, društvenog i ekonomskog razvoja koja znatno unapređuje kvalitet života građana, i cilj 2.7. – Uspostaviti efikasan i savremeni sistem integralne zaštite, upravljanja i održivog korišćenja kulturne baštine i predjela, u okviru kojih su definisani ciljni ishodi do 2030. godine, među kojima su: efikasan i održiv institucionalni model kulturnog sektora, ekonomska valorizacija kulture i kulturne baštine, kultura kao ključni segment održivog turizma, unapređena prava kulturnih stvaralaca i infrastruktura objekata u kojima se vrše kulturne aktivnosti, povećana participacija građana u kulturi, stvoren antidiskriminatorni ambijent za kulturno izražavanje i raznolikost, uspostavljen efikasan sistem zaštite kulturnih dobara shodno međunarodnim standardima, povećan broj zaštićenih objekata i nivo kvaliteta njihovog održavanja, kulturna baština predstavlja ekonomski resurs i pokretač razvoja.

U Pravcima razvoja Crne Gore 2018-2021. godine promocija kulture kao pokretača rasta i kulturnog turizma je sastavni dio prioritetne oblasti – Pametni rast. U okviru ovog krovnog dokumenta se konstatuje da se resursi kulture moraju koristiti u kontekstu održivog razvoja i ekonomski valorizovati, pogotovo kroz podsticanje rasta kulturnog turizma. U Pravcima razvoja se pravi direktna referenca na Nacionalni program razvoja kulture 2016-2020., koji je predstavljao ključni sektorski strateški dokument u predmetnoj politici i u okviru kojeg su definisani sledeći ciljevi: unapređenje pravnog i institucionalnog okvira; unapređenje djelatnosti kulture; jačanje kadrovskih kapaciteta; stabilni izvori finansiranja kulture i stvaranje uslova za korišćenje alternativnih izvora; međusektorsko povezivanje; ravnomjeran razvoj kulture; međunarodna saradnja i fondovi za kulturu; zaštita i promocija raznolikosti kulturnih izraza. Bitno je naglasiti da je 2021. tranziciona godina kako za jedan, tako i za drugi strateški dokument, obzirom da je Programom rada Vlade predviđeno donošenje Pravaca razvoja Crne Gore za period 2022-2025., ali i novog Nacionalnog programa razvoja kulture, koji će važiti u periodu od 2021. do 2025. godine.

Značajan segment u promociji kulture Crne Gore ogleda se u potencijalima sistema turističkih usluga, pa je kroz Program razvoja kulturnog turizma 2019-2021. godine prepoznat cilj afirmisanja Crne Gore kao poželjne turističke destinacije tokom cijele godine putem unapređenja ponude kulturnog turizma i valorizacije kulturne baštine u te svrhe, te razvoj infrastrukture za kulturni turizam.

Crna Gora je, zajedno sa ostalim državama zapadnog Balkana, dio projekta RCC-aRazvoj i promocija turizma koji je finansiran od strane Evropske unije i ima za cilj, između ostalog, da stvori međunarodno konkurentne kulturne turističke ponude u ekonomijama ovih zemalja, koje će privući više turista u region zapadnog Balkana i time doprinijeti povećanju prihoda, razvoju i zapošljavanju.

Da valorizacija kulturne baštine zahtijeva multisektorski i multidisciplinarni pristup, uz interakciju istorije, arhitekture, ekonomije, nauke i inovacija, pokazuje i primjer projekta „Arheolab u dolini Duklje, Crna Gora (kampanja 2017). Arheologija, tehnologije i perspektive budućnosti“, koji je promovisan u tematskom broju časopisa Archeologia e calcolatori, 3. oktobra 2019. godine u saradnji Istorijskog instituta Univerziteta Crne Gore, Instituta za tehnologije u kulturnoj baštini Nacionalnog istraživačkog savjeta Italije i Ambasade Italije u Crnoj Gori. Projekat je fokusiran na korišćenje inovativnih tehnologija u istraživanju arheološkog nalazišta Duklje, a krajnji cilj mu je afirmacija potrebe za očuvanjem umjetničke i istorijske vrijednosti tog segmenta crnogorske kulturne baštine i pronalaska najefikasnijeg načina upravljanja istim.

U NSOR 2030. među ključnim izazovima koji karakterišu razvoj kulture istaknuto je, najprije, nedovoljno izdvajanje finansijskih sredstava za potrebe kulture, zatim nezadovoljavajući kapaciteti državnih institucija i drugih formalnih i neformalnih aktera u ovoj politici za prikupljanje vanbudžetskih sredstava za njen razvoj. Naglašeno je, takođe, da se ne uzimaju u obzir kulturne potrebe mladih, starih, kao i marginalizovanih društvenih grupa, i da je infrastrukturna opremljenost objekata posvećenih kulturnim sadržajima na niskom nivou. Po pitanju kulturne baštine, konstatovano je da nije uspostavljen efikasan sistem zaštite i da su kadrovski i stručni kapaciteti tijela koja se bave time na nezadovoljavajućem nivou, kao i da kulturna baština nije prepoznata kao pokretač održivog razvoja.

Pročitaj više

Ostale javne politike iz sektora