Javna politika

Nauka

Ciljevi održivog razvoja i međunarodne obaveze

Naučna politika obuhvaćena kroz više ciljeva održivog razvoja jer je za dostizanje i sprovođenje Agende 2030 neophodno angažovati naučno-istraživačke potencijale. Kvalitetnije obrazovanje (SDG 4) obuhvata i unapređenje istraživačke komponente, posebno u visokoškolskom obrazovanju, inovativan pristup zapošljavanju, preduzetništvu i start-up industriji (SDG 8), te upotrebu nauke u svrhu razvoja industrije, tehnologije i konkurentnosti nacionalnih i globalne ekonomije (SDG 9, SDG 12). UN agenda 2030  predviđa  i povezivanje nauke sa oblastima u kojima može doći do postizanja značajnog sinergijskog efekta, poput otkrivanja pristupačnih i zdravih izvora energije (SDG 7) i pomorske tehnologije u cilju očuvanja mora i okeana (SDG 14). Sve to je objedinjeno kroz SDG 17, kroz koji se promoviše saradnja u oblasti istraživanja i nauke, transfer znanja, mobilnost naučnika, istraživača, udruživanje naučno-istraživačkih institucija, a sve u cilju bolje povezanosti na globalnom nivou.

Nacionalnom strategijom održivog razvoja u Crnoj Gori 2016-2020. su ciljevi održivog razvoja prenijeti na nacionalni nivo, pa je tako za oblast nauke predviđeno nekoliko mjera i podmjera u različitim tematskim područjima:

1.       Unapređenje stanja ljudskih resursa – mjera 1.3.3 Unaprijediti obrazovnu i naučnu komponentu u visokom obrazovanju

2.       Unapređenje stanja društvenih resusra – mjera 2.4.1 Povećati inovativne i preduzetničke potencijale privrede

3.       Unapređenje stanja priordnih resursa –  mjeru 3.2.4 Omogućiti resursno efikasnu upotrebu vodnih resursa,

4.      Unapređenje ekonomskih resursa – mjere  4.1.2 Uvoditi niskokarbonske tehnologije u postrojenjima u skladu sa najboljim praksama, 4.1.3 Povećati učešće obnovljivih izvora energije i promovisati racionalno korišćenje energije,  4.2.3 Podsticati istraživanje i razvoj u oblasti resursne efikasnosti i razvoj ljudskih resursa, 4.5.1 Razvijati i promovisati prakse i rešenja održive potrošnje i proizvodnje kojima se podržava efikasna upotreba prirodnih resursa i smanjuju pritisci na životnu sredinu, mjera  4.7.3 Pokrenuti i realizovati stimulativne programe finansiranja radi omogućavanja bolje raspoloživosti, dostupnosti i pristupa finansijama za preduzetnike i MSP, posebno za inovativna i izvozno orijentisana preduzeća.

Pregovaračka poglavlja

Obaveze iz procesa pristupanja Crne Gore EU

Pregled obaveza iz pregovaračkih poglavlja

Naučna politika se u kontinuitetu usklađuje s obavezama iz pristupanja EU, kroz pregovaračko poglavlje 25 Nauka i istraživanje, iako je ono privremeno zatvoreno 18. decembra 2012. Crna Gora je u ovoj oblasti nosilac značajnih projekata: prva je zemlja kandidat za članstvo u EU koja je donijela Strategiju pametne specijalizacije i inicijator je SEEIST projekta, koji u potpunosti slijedi Zeleni plan EU, kao jedan od šest prioriteta nove Evropske komisije.

Obaveze koje se odnose na ulogu nauke u funkciji jačanja konkurentnosti i privrede odnose se i na pregovaračko poglavlje 20 Preduzetništvo i industrijska politika, koje je Crna Gora otvorila 18. XII 2013.. U okviru njega je definisano završno mjerilo koje se odnosi na izradu i implementaciju sveobuhvatne industrijske strategije, uz podršku sistema evaluacije indikatora i mjerila, kao što je predloženo u industrijskoj politici EU. U 2019. godini je donijeta Industrijska politika 2019-2023, kojoj je prethodila Industrijska politika 2016-2020, a koja značajan akcenat stavlja na unapređenje  industrijskog sektora kroz ulaganja u nauku i inovacije, te partnerstva između industrije i istraživača.

Mada fokus u poglavljima 7, Pravo intelektualne svojine, i 8, Konkurencija, nije prevashodno na nauci i istraživanju, postoji snažna veza između svih ovih poglavlja u EU kontekstu, posebno kad se uzme u obzir da se većina ulaganja u I&R na EU nivou odnosi upravo na povećanje konkurentnosti, te da se kroz jake regulatorne mehanizme nastoji zaštiti pravo intelektualne svojine. U tom kontekstu, a povezano s obavezama iz PPCG i Programa rada Vlade 2021, dalja usaglašavanja s EU regulativom će se desiti u toku 2021, u smislu donošenja izmjena i dopuna Zakona o  o autorskom i srodnim pravima i Zakona o patentima.

Uticaj nauke i istraživanja na povećanje konkurentnosti je svakako i dio PER 2020-2022.

Osvrt na EU strateški okvir

Evropska komisija, od 2011. godine, pruža savjete regionalnim i nacionalnim donosiocima odluka za uspostavljanje i implementaciju svojih strategija pametne specijalizacije, preko mehanizma Platforma pametne specijalizacije. Značajnu pomoć u izradi nacionalne S3 strategije Crna Gora je dobila upravo od Udruženog istraživačkog centra Evropske komisije (JRC, Joint Research Centre). Najveći dio mjera za predstojeći period izložen je u političkim smjernicama nove EK, a pitanja istraživanja i inovacija se osim u evropskom Zelenom planu, mogu preporznati i u prioritetu 2 Ekonomija po potrebama ljudi i 3 Evropa spremna za digitalno doba. Tri glavna cilja politike Evropske komisije od 2015. u okviru DG RTD vezana su za otvorene inovacije, istraživanje i otvorenost ka svijetu, a odnose se na podsticanje radnih mjesta, inovacija i investicija, povezivanje jedinstvenog digitalnog tržišta, jačanje globalnog uticaja i otpornosti Energetske unije sa strateškim planiranjem politike klimatskih promjena.

S posebnom pažnjom treba pratiti dalji razvoj za IPA fondove, kao i za nove programe EU, kao što je novi Horizont Evropa, nasljednik EU okvirnog programa za istraživanje i inovacije, Horizont 2020. Horizont Evropa je planiran za period 2021-2027. da bi ojačao evropske naučne i tehnološke osnove i Evropski istraživački prostor, povećao evropski inovacioni kapacitet, konkurentnost i stvorio poslove, ostvario prioritete građana, očuvao socio-ekonomski model i vrijednosti EU. Ukupan budžet opredijeljen za HE 2021-2027 iznosi 95.5 milijardi eura. U maju 2021. je donijet prvi strateški plan Horizont Evropa 2021-2024. kojim se definišu četiri strateške orijentacije za investicije u istraživanju i inovacijama u tom periodu, a s namjerom da se doprinese ostvarivanju političkih prioriteta EK, s fokusom na klimatski neutralnu Evropu, spremnu za digitalno doba, u kojoj ekonomija radi za ljude. U tom smislu se želi obezbjediti usklađenost politički prioriteta EU, programskih aktivnosti i projekata u oblasti istraživanja i inovacija koji se finansiraju iz Horizont Evropa.

U maju 2021. godine pripremljen je Globalni pristup istraživanju i inovacijama, Evropska strategija za međunarodnu saradnju u svijetu koji se mijenja, a kojim se reafirmiše posvećenost otvorenoj međunarodnoj saradnji u istraživanju i inovacijama i jača vodeća uloga EU u podršci multilateralnim partnerstvima za istraživanje i inovacije kroz koja se razvijaju nova rješenja za zelene, digitalne, zdravstvene, društvene i inovacione izazove.

Pored toga, za Crnu Goru je važno da prati dalja dešavanja u okviru Evropskog strateškog foruma za istraživačke infrastrukture (ESFRI), gdje je za 2021. godinu planirano usvajanje nove mape puta, u okviru koje mogu biti prepoznati različiti projekti razvoa i unapređenja naučne infrastrukture u Evropi. ESFRI je starteški instrument kojim se želi razvijati naučna integracija Evrope i ojačati njeni naučni dometi.

U posljednjem Izvještaju o napretku za Crnu Goru je konstatovano da Crna Gora učestvuje u programu H2020 ispod željenog nivoa i preporuka je da se povećaju napori za veći broj uspješnih prijava. Pored njih, Crna Gora bi trebalo da nastavi sa učešćem u drugim programima – EUREKA, COSME, COST akcijama, kako bi se što bolje uklopila u Evropski istraživački prostor (ERA). Očekuje se da u toku 2020. Crna Gora unapredi statistiku za inovacije i istraživanje i pridruži se European Innovation Scoreboard, gdje je se po prvi put našla u junu 2020. Među četiri kategorije inovatora koje tabela prepoznaje: Lideri u inovacijama, Snažni inovatori, Osrednji inovatori i Skromni inovatori, Crna Gora se našla u kategoriji skromnih inovatora, a dostupan je i detaljan profil na kojem je moguće vidjeti stanje u oblastima od značaja za izračunavanje pozicije.

Pročitaj više

Nauka u strateškom okviru Crne Gore

U fokusu naučne politike U Crnoj Gori  su dva ključna projekta koja su u potpunosti usklađena s ciljevima održivog razvoja UN 2030 i političkim prioritetima EU:

1.       Implementacija Strategije pametne specijalizacije- S3 u cilju jačanja konkurentnosti zemlje uz pomoć inovacija  i

2.       inicijativa za uspostavljanje Međunarodnog instituta za održive tehnologije na području Jugoistočne Evrope -SEEIST, koji ima pan-evropski karakter.

Crna Gora je značajno povećala budžet za nauku, ali on i dalje ostaje na niskom nivou i zahtjeva mnogo veća ulaganja. Podaci iz 2017. ukazivali su da se na nauku i istraživanje izdvaja samo 0,32% BDP-a, a Program ekonomskih reformi za Crnu Goru 2021-2023. je prepoznao da je došlo do povećanja od 120% u periodu od 2018-2020 (nešto više od 0,8% BDP-a). Svakako, ovo i dalje ostaje prioritet, imajući u vidu da je prosjek EU 2,06%, a planirani cilj 3% BDP-a.

S druge strane, investicije u nauku se mogu uočiti i kroz dodijeljivanje sredstva za doktorske stipendije, sa glavnim ciljem jačanja institucionalnih i istraživačkih kapaciteta. Pored njih, raspodijeljuju se grantovi za naučno-istraživačke i inovativne projekte, otvaranje centara izvrsnosti, omogućava sufinansiranje iz nacionalnog budžeta i EU programa (Horizon 2020, COST, Eureka), a MN dodijeljuje nagrade najboljim naučnicima, istraživačima i inovatorima. Kako bi se na jednom mjestu povezali naučnici iz zemlje i dijaspore, naučno istraživačke ustanove, inovativne organizacije i prikupili podaci o projektima i publikacijama uspostavljena je i platforma Naučna mreža,. U sistemu je registrovano ukupno 2197 istraživača, 286 istraživača u dijaspori, 46 naučno istraživačkih ustanova, 60 inovativnih organizacija, 321 projekat i 1357 publikacija.

Crna Gora je povećala i svoju međunarodnu aktivnost na ovom polju pa tako sada učestvuje u nekoliko projekata i programa, poput Evropskog društvenog istraživanja (European Social Survey, ESS). Članica je Međunarodne agencije za atomsku energiju (IAEA), Međunarodne organizacije i laboratorije za molekularnu biologiju EMBO/ EMBL, uključena je u rad Evropske svemirske agencije (European Space Agency, ESA), a priključila se eksperimentu Compact Muon Solenoid (CMS), dijelu CERN-ovog Velikog hadronskog sudarača (LDC).

U okviru crnogorskog predsjedavanja Centralno evropskom inicijativom (CEI) u 2020, naučna diplomatija je stavljena u prvi plan, s fokusom na promovisanje Međunarodnog instituta za održive tehnologije u Jugoistočnoj Evropi (SEEIIST).

Izazovi na koje Crna Gora treba da nađe odgovor se, pored većeg ulaganja u I&R, odnose i na bolju povezanost s privatnim sektorom, industrijom, razvoj inovativnih proizvoda i procesa, razvoj ljudskih resursa za I&R, podrška MMSP i startapovima, posebno u segmentu razvoja i inovacija, kako bi se doprinijelo povećanju konkurentnosti crnogorske ekonomije i kreirala nova radna mjesta.

Većina ovih izazova prepoznata je i u strateškim dokumentima u Crnoj Gori. U Programu ekonomskih reformi 2021-2023. je definisana reformska oblast 5.3.4 Istraživanje, razvoj i inovacije (RDI) i digitalna transformacija, koji se nadovezuje na mjere iz prethodnog PER, s izmjenom u dijelu digitalne transformacije cijelog sektora i prepoznavanjem izazova u dijelu finaniranja inovacija i istraživanja nastalih kao posljedica pandemije COVID-19. Slične mjere, komplementarne i sa NSOR, sa fokusom na razvoj ljudskih resursa u nauci i istraživanju, veću međunarodnu prepoznatljivost i unapređenje visokog obrazovanja, razvijene su i u Pravcima razvoja Crne Gore 2018-2021.

U Programu rada Vlade za 2021. se jačanje naučno-istraživačke i inovativne djelatnosti našlo u okviru prioriteta Obrazovanje i društvo zasnovano na znanju, u okviru kojeg je definisano 10 ciljeva, a za ovu oblast su posebno važni cilj 4.9: Unapređenje nacionalnog inovacionog sistema i ulaganje u inovacionu djelatnost i cilj 4.10: Unapređenje implementacije Strategije pametne specijalizacije 2019-2024. PRV-om je za ovu godinu planirano donošenje Međunarodnog sporazuma između Evropske unije i Crne Gore o učešću Crne Gore u programu Unije ,,Horizont Evropa“ – Okvirni program za istraživanje i inovacije (2021-2027), Programa za inovacije (2021-2024), Operativnog programa za implementaciju Strategije pametne specijalizacije 2021-2024, uspostavljanje Fonda za inovacije, te formiranje Savjeta za inovacije i pametnu specijalizaciju. Pored toga, u okviru prioriteta Zdrave finansije i ekonomski razvoj je planirano donošenje Nacionalne strategije intelektualne svojine za period 2022-2025. U martu 2021. je na osnovu odluke Vlade formiran Savjet za naučno-istraživačku djelatnost.

U narednom perodu će biti posebno važna međuresorska saradnja u naučnoj politici, imajući u vidu novu organizacionu struktur u kojem je nauka u nadležnosti Ministarstva prosvjete, nauke, kulture i sporta, dok su inovacije u okviru Ministarstva ekonomskog razvoja.

Pored toga, važan segment koji povezuje naučnu politiku s drugim oblastima je i digitalna transformacija, koja je definisana kao horizontalni prioritet u PRV 2021, a usko je vezana za horizontalni ICT prioritet u S3 strategiji.

Krovni dokument za razvijanje nauke u funkciji privrede u Crnoj Gori je Strategija pametne specijalizacije 2019-2024. i njome su utvrđeni prioriteti razvoja u nekoliko sektora – poljoprivredi, energetici, turizmu i informaciono-komunikacionim tehnologijama, objedinjeni kroz zajedničku komponentu, a to je inovativan pristup i upotreba naučno-istraživačkog potencijala i infrastrukture. Cilj ovog dokumenta je snaženje konkurentnosti Crne Gore kroz inovativne naučne projekte koji mogu unaprijediti stanje u ključnim sektorskim politikama naše ekonomije. Ovim oblastima se detaljnije bavila do skoro važeća Strategija inovativne djelatnosti 2016-2020. i Strategija naučnoistraživačke djelatnosti 2017-2021. Kako se razvoj nauke na međunarodnom i EU nivou već duže vremena kreće u pravcu praktične upotrebe u cilju podsticanja zapošljavanja, tako je ova politika usko povezana i sa politikama preduzetništva i industrije. Program podsticanja inovativnih startapova 2019-2021, usko je povezan sa ciljevima iz Strategije razvoja mikro, malih i srednjih preduzeća 2018-2022. (Operativni cilj 4 Unapređenje inovativnosti MSP u okviru strateškog cilja 4 Jačanje konkurentnosti MSP) i Industrijskom politikom 2019-2023. (strateški cilj 3 Podsticati inovacije, transfer tehnologije i razvoj preduzetništva). Sa Industrijskom politikom se može naći poveznica i u dijelu razvoja ICT infrastrukture, razvoja energetike jer su u pitanju oblasti obuhvaćene i S3 strategijom.

Ostale javne politike iz sektora